۱۵ خرداد ۱۳۸۹ ه‍.ش.

جدال جان و سرمایه در كلان شهر تهران

الهام هومين‌فر
دیری نیست که از " اجلاس زمین" در ریودوژانیرو (1992) می‌گذرد. اجلاسی که درآن، دولت‌ها موظف به پایبندی به اصول" توسعه پایدار" شدند تا شايد حفظ "محیط زیست" و "عدالت اجتماعی" همچون رشد اقتصادی، جایگاهی در ساختارهای قدرت بیابد. اگر چه اين مبحث و مولفه‌هايش در راستاي حفظ ساختارهاي موجود و جلوگيري از فروپاشي آنها طراحي شده است اما به دليل تاكيد بر محيط زيست و حفظ آن اهميت و ارزشي خاص مي يابد. چرا كه سالهاست، به دليل تغيير نگرش بشر، رابطه دوطرفه انسان و طبيعت بر هم خورده است و آدمي با جامعه پذيري خاص، جهت مصرف و افزايش سود؛ طبيعت و ديگر جانداران را صرفا منابعي براي خود و افزايش سرمايه فرض نموده و  در نتيجه تداوم  حيات خود و طبيعت را زير سوال برده است. شاخص آشکار و نهان چنين وضعيتي از خودبیگانگی ما با انسان، طبيعت و در یک کلام جهان است.

بر اساس اعلاميه ريو، در توسعه پايدار، انسان مركز توجه است و انسان‌ها، هماهنگ با طبيعت، سزاوار حياتي توام با سلامت و سازندگي هستند. توسعه حقي است كه بايد به صورت مساوي، نسل‌هاي كنوني و آينده را زير پوشش قرار دهد و حفاظت از محيط زيست بخش جداناشدني از توسعه است.(1)
توسعه پايدار يك پروسه اجتماعي – زیست بومی است كه بواسطه تكميل نيازهاي انساني، در حالي كه كيفيت محيطي را بطور نامحدود حفظ مي نمايد؛ توصيف مي‌شود. توسعه پايدار بطور مفهومي در سه بخش تركيبي گنجانده مي‌شود:
1- پايداري محيطي
2- پايداري اقتصادي
3- پايداري سياست‌هاي اجتماعي 
                  
توسعه پايدار براي بهبود بخشيدن به كيفيت زندگي بشري در عين اينكه وي در محدوده توانايي اكوسيستم‌هاي حامي زندگي مي‌كند؛ تعريف شده است.(2)
با این وجود در کلان شهر تهران این شاخص ها در ابتدایی‌ترين مرحله خود یعنی حق حیات برای انسان با چالشی اساسی مواجه است.
حدود دویست سال پیش که تهران به‌عنوان پایتخت انتخاب شد از سرسبزترین و خوش آب وهواترین  مناطق ایران بود اما در حال حاضر از گاز حیات‌بخشی به‌نام اکسیژن محروم شده، پرندگان آن مهاجرت کرده‌اند و پوشش گیاهی آن رنگ باخته است.
تهران از سه سو در احاطه رشته کوه‌های البرز است و با گسترش بدون برنامه ریزی و عواقب تمرکزگرایی در سیستم حکومتی از منطقه خوش آب و هوای دیرینه به کلان شهری آلوده امروزی تبدیل شده است و در "زمره یکی از 15 شهر بزرگ و آلوده جهان قراردارد که از نظر استانداردهای شهرنشینی و کیفیت زندگی سالم در انتهای جدول جهانی است". (3)
عدم کفایت در مدیریت این شهر اصول پایداری برای نسل آینده را به تمسخر گرفته است چرا که ابتدایی‌‌ترین حق نسل فعلی یعنی حیات را به یغما برده است.
بر اساس آمارهای غیر رسمی سالانه دست کم 2500 شهروند تهرانی در اثر آلودگی هوا جان خود را ازدست می‌دهند. درنخستین همایش تخصصی حقوق محیط زیست با رویکرد آلودگی هوا اعلام شد که آلودگی هوا در پایتخت، 5 سال از عمر تهرانی‌ها کاسته است. (4) بر طبق محاسبه‌اي با در نظر گرفتن جمعیت 12 میلیونی این شهر و میانگین سن 60 سال؛ برای نسل فعلی، شاهد قتل‌عام یک میلیون نفر از هموطنان بیگناه‌مان(5) در یک کشتار دسته‌جمعی هستیم که به‌عنوان یک جنایت انسانی قابل پی‌گیریست.
طبق ماده 62 قانون برنامه توسعه چهارم وزارت بهداشت موظف است آمار مرگ و میر ناشی از آلودگی را در 8 شهر بزرگ کشور محاسبه و اعلام نماید که همواره از این مسوولیت شانه خالی کرده است. با این وجود منابع دیگر آمار و ارقامی را بیان می‌کنند که اگر چه بعضا متفاوت است و یا خالص بودن این ارقام به‌واسطه متغییر آلودگی، جای بحث دارد اما قابل چشم‌پوشي نيست. طبق آمار مدیر طرح جامع کاهش آلودگی هوای تهران در سال 1384؛ 9900 شهروند تهرانی بر اثر آلودگی هوا جان خود را از دست داده‌اند. همچنین طبق اظهارنظر وی میزان تولید گازهای آلوده در کشور از 8/1 میلیون تن درسال 81 به 5/2 میلیون تن در سال 1385 افزایش یافت. (6)
روزانه 1200 تن آلاینده در هوای تهران پخش می‌شود مدیر طرح جامع کاهش آلودگی تهران گفت "مصرف روزانه 9 تا  12میلیون لیتر بنزین در تهران به مثابه انفجار هر روزه یک بمب 8 هزارتنی بنزین"(7) در این شهر بی‌پناه است.
طبق آمار بانک جهانی، ایران در سال 2006 هشت میلیارد دلارخسارت برای آلودگی هوا هزینه کرده است. این رقم در سال 2004 ؛8/7 میلیارد دلاربوده است. طبق برآورد این بانک خسارت سالانه آلودگی هوادر سال 2016 به 16 میلیارد دلار می رسد. مطالعات بانک  جهانی نشان می‌دهد خسارت  سالانه ناشی از مرگ ومیر آلودگی هوا در ایران حدود 5 هزار و صد میلیارد ریال، شیوع امراض حدود چهار هزار و صد میلیارد ریال و هزینه‌های بیماری دوهزار و صدمیلیارد ریال بوده است. بر اساس این گزارش سازمان محیط زیست ایران در بین 146 کشور جهان در ردیف 132 قرار دارد. و میزان آلاینده ها در ایران 8/2 برابر استاندارد جهانی است. (8)
براساس آمار سازمان بهشت زهرا در 9 ماه اول سال 1387 ازبین 37 هزار و 288 درگذشته تهرانی تنها 14 نفر در اثر مرگ طبیعی مرده‌اند و بیش از 98 درصد به بیماری‌های مختلف قلبی،عروقی و سرطان مبتلا بوده‌اند. (9) آمار سازمان بهشت زهرا درهفته نخست دی ماه امسال نشان از مرگ 549 نفر در تهران براثر بیماریهای قلبی،ریوی و تنفسی دارد. مشاور شهردار تهران در امور محیط زیست هشدار داد سالانه 4000 شهروند تهرانی به دلیل آلودگی هوا جان می‌دهند و کارشناس مسوول بهداشت محیط دانشگاه شهید بهشتی از اشغال شدن 10درصد تخت های خالی بیمارستان های دولتی در اثر افزایش مراجعات ناشی از الودگی هوا خبر داد. همچنین مرکز آمار اورژانس تهران یک تاریخ 10روزه در دي ماه سال 1386 را با 1387  مقایسه کرده است که نشان از افزایش هفت درصدی بیماری های تنفسی و پنج درصدی بیماری‌های قلبی دارد. (10)

این آلودگی از کجا می آید؟
حدود 65 درصد این آلودگی در تهران ناشی از وسایل نقلیه و خودروهاست و پس ازآن کارخانجات صنعتی قرار دارند. (11)
شورای شهر تهران متذکر شده است که خودروها هر روز با تولید 4 هزارو 400 تن ماده آلوده کننده 80 درصد گازهای سمی را تولید می‌کنند. دبیر خانه کاهش آلودگی هوای تهران صنایع، کارخانه‌ها و خانه‌ها را به‌عنوان منابع ثابت آلودگی هوا10درصد در آلودگی هوا مقصر دانست. (12)
در حال حاضر 80 هزار واحد صنعتی مزاحم و آلاینده در تهران حضور دارند. روزانه 1200 تا 1400 دستگاه خودرو به تهران افزوده می‌شود؛ این در حالی است که تنها 20درصد خودروهای موجود در تهران خودروهای پاک هستند. (13)
در سال 1376حدود 700 هزار خودرو در تهران تردد می‌نمودند كه هم اکنون این آمار به بیش از 3 میلیون و 200 هزار دستگاه رسیده است که بیش از چهار برابر ظرفیت این شهر است. (14)
با توجه به استانداردهای جهانی كه به ازای هر یک هزار نفرجمعیت، يك دستگاه اتوبوس در نظر می‌گیرد؛ شهر تهران براي 12 میلیون جمعیت خود 12 هزار اتوبوس و 7 خط مترو نیاز دارد اما حدود 4500 دستگاه اتوبوس و تنها دو خط مترودر این شهر موجود است. (15)
این در حالی است که مدیران کشور با فرافکنی‌های سیاسی سعی در پنهان نمودن ضعف خود دارند. معصومه ابتکار عضو شورای شهر تهران و رئیس سابق سازمان محیط زیست می‌گوید اگرچه در سال‌های 81 تا 85 (زمان ریاست ایشان) روند آلودگی تهران رو به کاهش بود اما از سال 86 به بعد دوباره شاهد افزایش روزهای ناسالم هستیم. (16) اما مدیر طرح جامع آلودگی هوای تهران در سال 84 مدعی است که روزانه 27 تهرانی در اثر الودگی هوا جان باخته‌اند و فقط در آبان 85 سه هزار ششصد نفر بر اثر آلودگی هوا مرده‌اند. (17) جالب آنکه خانم واعظ جوادی رییس فعلی سازمان معتقد است که در سال 86 در تهران روز ناپاک و وضعیت هشدار نداشته‌ایم و در سال 87 هم وضعیت هوای تهران به لحاظ وجودغبار! خوب نبوده است (18)و البته آمار حاکی از حقیقتی ناگوار،غیر از این ادعاست.

به کدامین گناه کشته می شویم؟؟
ریس راهنمایی و رانندگی تهران مدعی است "هر روزه 40 میلیون ساعت وقت مردم در ترافیک تهران تلف می‌شود". (19)چرا که سود خودروهای وارداتی و نیز تولیدات بی‌کیفیت داخلی از جان شهروندان تهرانی مهم‌تر است. و حمل ونقل عمومی همانند سایر وسایل و ابزار و رویکردهای عمومی به دلیل سود کمتر برای رانت‌خواران و سرمایه‌بران، منفور و طرد شده است.
این خودروهای بی کیفیت به دلیل حضور مدیران خاص همچنان به نفع سرمایه جان می‌ستانند و به کشتار تهرانی‌ها مشغولند. تشکری هاشمی معاون حمل ونقل و ترافیک شهرداری تهران گفته است که حدود 3 میلیون خودرو در تهران به اندازه 30 میلیون خودرو آلودگی دارند. (20) یوسف رشیدی هم گفته است در حالی که از سال 1379 کارخانه‌های خودرو‌سازی کشور ملزم به رعایت ملاحظات زیست محیطی شده‌اند هنوز عمده ی خودروهای تولیدی کشور آلاینده‌اند. (21)
از طرف ديگر نسخه‌های غیرعلمی و فاقد مسوولیت مدیران شهری، بلای خانمان‌سوز نسل فعلی و آینده شده است. یکی از این نسخه‌ها احداث بزرگ راه‌های متعدد در شهر است که با بودجه کلان به قتل‌وعام باغات و جنگل‌های تهران منتهی شده است. احداث بزرگراه‌ها، بزرگ کردن ظرف است و بیشمار نمودن مظروف و البته دور باطل. به میزان افزایش این بزرگراه‌ها به تعداد خودروها افزوده می‌شود وامروزه شاهدیم که این به اصطلاح راهکارها در واقع خود يكي از گره هاي اصلی ترافیک تهرانند.(نمونه بارز آن بزرگراهی است که به قیمت از بین رفتن باغات اوین حاصل شده است.)
اما نکته مهم دیگر قتل عام جنگل‌ها و باغات تهران، براي امر سود‌ساز ساخت وساز است . در طی یک دهه گذشته بیش از 4 میلیون مترمربع از باغات تهران تخریب شده است. (22)مدیر کل محیط زیست تهران به خبرگزاری فارس می‌گوید: طی فقط 2 سال 20 درصد باغات تهران به دلیل انجام ساخت وسازهای مجاز و غیرمجاز تخریب شده است. (23)
در شهری که به دلیل وضعیت خاص آب وهوائی، بنا به گفته ی نویسندگان « بیانیه‌ی هوای تهران »  در دو سوم روزهای سال با پدیده ی وارونگی هوا روبرو است ، دستگاه های دولتی، نظامی، تعاونی و غیره ، در تمام 15 سال گذشته با شدت هرچه تمام تر به ساخت و ساز در دشت‌ها و دره های باقی مانده در اطراف شهر و در پادگان‌ها و جنگل‌های دست کاشت و بر فراز ارتفاعات ادامه داده و راه گردش هوا را بر شهر بسته‌اند . شهرداری ها پروانه‌ی ساخت صادر نموده و از این راه بودجه‌ی خود را تامین کرده است تا پیاپی پروژه‌های پول‌خوار را اجرا کنند بزرگ راه بسازند و تعداد بیشتری خودرو وارد شهر شود، خودرو‌سازان وطنی در کنف حمایت های بی شمار دولتی خودروهای گران‌قیمت و پر مصرف و صادر نشدنی ساختند و آن‌ها را به شهر ریختند و سازمان محیط زیست از جا تکان نخورد،(24)
به عبارتی بسازبفروشهای تهران، رانت‌خواران، پروژه‌بگیران دولتی و خصوصی بر فضای شهر چنان سیطره یافته‌اند که جان و سلامت مردم به نفع سود‌جویی‌های آنان به یغما رفته‌است.
در این گیر و ‌دار معاون قضایی دادستان کل کشور اعلام کرد بازماندگان افرادی که در اثر آلودگی هوا در گذشته‌اند و پزشکی قانونی علت مرگ آنها را تایید کرده است می‌توانند درخواست خسارت کنند. دادستان کل کشور هم به عنوان مدعی‌العموم وارد صحنه می‌شود و از دادستان تهران می‌خواهد که با بررسی موضوع آلودگی هوا با دستگاها و سازمان‌هایی که در اجرای طرح کاهش آلودگی هوا کوتاهی کرده‌اند برخورد کند!! (25) غافل از اینکه: گر حکم شود که مست گیرند، در شهر هر آنکه هست گیرند.

می‌خواهیم زنده بمانیم
وقتی بالابردن سود و رشد اقتصادی بجای رشد انسانی جایگاه می‌یابد تلفات ناشی از حرص و طمع سرمایه داری به طور آشکار نمایان می‌شود، ارزش طبيعت و زندگی انسانها گويا تنها در تولید سود و افزایش سرمایه است. بحران اکولوژی ریشه عمیقی در بیگانگی از جهان در عصر حاضر دارد؛ که از انباشت سرمایه ناشی می‌شود.
از نظر سرمایه‌داری محیط زیست یک منبع است برای افزودن به سرمایه (همانند انسان) نه بخشی از زیست جهان و هر دوی این اجزا (انسان و محیط زیست) قربانیان منافع آنی و سودهای کلان هستند.
بشر برای ادامه حیات خود به طبیعت وابسته است به عبارت دیگر طبیعت حکم بدن او را دارد و آدمی برای بقای خود باید با آن ارتباطی مداوم داشته باشد معنای این گفته که حیات جسمانی و ذهنی بشر به طبیعت پیوند خورده آن است که طبیعت با اجزای درونی خود ارتباط دارد چرا که انسان بخشی از طبیعت است." (26)
با اين وجود برای سرمایه‌داری، طبیعت و انسان هردو منبعی هستند برای سود بیشتر واز این روست که درتهران، با تهاجم سرمایه، ما در یک قتل‌وعام دسته‌جمعی، اما تدریجی گرفتاریم ودر موضعی کاملا دفاعی تنها"می‌خواهیم زنده بمانیم".  مقولات و مولفه‌هاي توسعه پايدار اگر چه جاي بحث و گفتگوي بسيار دارند اما حداقلي است كه كشتار دسته‌جمعي و خاموش ما را در پايتخت پر مشغله ايران زمين -كه انسان و طبيعت جايگاهي ندارند- به چالش مي‌كشد. بايد دانست كه رويكرد انسان محور و نه سود‌محور، تنها راهكار مقابله با اين كشتار خاموش است و همت آن جز به‌واسطه قربانيان اين تلخ فاجعه، حاصل نخواهد شد.

---------------------
منابع:
1.
UN (1999) :( RIO DECLARATION) REPORT OF THE UNITED NATIONS CONFERENCE ON ENVIRONMENT AND DEVELOPMENT*(Rio de Janeiro, 3-14 June 1992)
2. لانگ هليف،اولاف(1384)" كاوشي در اصول اخلاقي گزارش آينده مشترك ما/ توسعه پايدار"  ترجمه جمال محمدي، فصلنامه راهبرد، شماره دوم
3. نظر سنجی از مردم تهران درباره الودگی هوا به مدیریت شبنم چهره 1387
4. جام جم  شنبه 26 بهمن 1387 وسایت مردمک 16 بهمن 1387
5. سایت خبری امیرکبیر 26/11/1387
6. اعتماد ملی 3/12/1387
7. سایت خبری سلامت نیوز 15 اسفند 1385 و نظر سنجی از مردم تهران درباره الودگی هوا به مدیریت شبنم چهره 1387 و
http://www.sedayemardom.net
8. نظر سنجی از مردم تهران درباره الودگی هوا به مدیریت شبنم چهره 1387 و سایت خبری مردمک 16 بهمن 1387
9. سرمایه 10/11/87 و دانا نیوز 15/11/1387
10. روزنامه  سرمايه3/11/ 87 و جام جم شنبه 26 بهمن 1387
11. دویچه وله:7/11/2007
12. جام جم 28/10/ 87 و سایت خبری مردمک 16 بهمن 1387
13. ماهنامه اقتصاد ایران شماره 97 اسفند 1385
14. سایت آفتاب 8/9/1387
15. نظر سنجی از مردم تهران درباره الودگی هوا به مدیریت شبنم چهره 1387؛سایت همشهری آنلاین
16. روزنامه ی اطلاعات 9/10/87
17. روزنامه ی همشهری 24/10/85
18. روزنامه ی اعتماد ملی 20/7/87
19. روزنامه ی اعتماد ملی 10/10/87
20. همشهری 9/8/1387
21. همشهری 12/11/1385
22. کانون دیده بانان زمین 25 بهمن 1384
23. همشهری24 خرداد 84
24. ديدبان كوهستان16/10/87
25. جام جم 26/11/87 و خبرگزاري جمهوري اسلامي 28/10/1387 و دانا نیوز 15/11/1387
26. فاستر، جان" بومشناسی وگذار ازسرمایه داری به سوسیالیسم" ترجمه علی رضا اخوان، فرهنگ وتوسعه شماره 282 سال 1387

هیچ نظری موجود نیست: